Biyernes, Nobyembre 29, 2019

Kwento - Halos pitong buwan ding naging pangulo ng bansa ang Supremo


HALOS PITONG BUWAN DING NAGING PANGULO NG BANSA ANG SUPREMO
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Tila tambayan na pag patay na oras ang karinderya ni Aling Tess kaya nag-uumpukan doon ang mga tulad nina Tino, Tano, at Trining, na pawang lider ng samahang magkakapitbahay sa kanilang lugar.

“Napanood ko sa sinehan noon ang pelikulang Bonifacio, Unang Pangulo. Totoo kaya iyon?” Bungad ni Trining.

Tumugon si Tino, “Ayon sa nabasa ko sa kasaysayan, naging Unang Pangulo ng bansa si Gat Andres Bonifacio noong matransporma na ang samahang Katipunan na rebolusyonaryong pamahalaan nang punitin ng mga Katipunero ang kanilang sedula hudyat ng himagsikan at paglaya ng bayan mula sa mga mananakop na Kastila. Naging pangulo siya mula Agosto 24, 1896, hanggang sa mapatalsik siya sa pwesto noong Kumbensyon sa Tejeros noong Marso 22, 1897.  Kaya bale pitong buwan ding naging pangulo ng bansa si Bonifacio.”

“Sino naman ang nagsabi niyan? May batas na ba ng pagkilala sa kanya bilang unang pangulo?” Tanong ni Trining. “Baka lumalabas ay propaganda lang iyan sa pelikula.”

“Sige, Tino, nais ka naming pakinggan. Baka may mapulot kami sa sasabihin mo.” Ani Tano.

“Ayon sa natatandaan ko, sa dinaluhan kong pulong noon nang magsalita ang historyador na si Dr. Milagros Guerrero, sinabi niyang mula sa pagiging lihim na samahan, ang Katipunan ay naging pambansang pamahalaan noong sumiklab ang Himagsikang 1896. Si Bonifacio ang epektibong kumilos bilang pinuno ng hukbo, naglabas ng mga atas, namamahala sa mga estratehiyang militar, at nag-oorganisa ng rebolusyonaryong istruktura. At kinilala rin siya ng ibang bansa bilang Presidente, tulad sa nalathala sa peryodikong Espanyol na La Ilustración Española y Américana, kung saan tinawag si Bonifacio bilang "Titulado (Presidente) de la República Tagala". Kaya ang pelikulang pinanood ni Trining na Bonifacio: Unang Pangulo, kung tutuusin ay batay sa mga saliksik ng mga historyador. Kaya parang isang kampanya talaga iyon upang kilalanin talaga si Bonifacio bilang unang pangulo.” Ang mahaba-habang pagtalakay ni Tino.

Patango-tango naman si Tano. Nakakunot noo naman si Trining habang natanaw niya ang anak na kabababa lang sa sinakyang traysikel.

“Teka, Trining. Kailan mo nga pala napanood ang Bonifacio: Unang Pangulo? Kailan ba iyan ipinalabas? Anong taon?” Tanong ni Tino.

Tinawag ni Trining ang kanyang anak na kadaraan lamang upang umuwi ng bahay. “Sandali, Tinay, kailan nga ba natin napanood ang Bonifacio: Unang Pangulo?”

Agad namang sumagot si Tinay, “Ang tanda ko, ‘Nay, pinalabas iyon sa Metro Manila Film Festival noong 2014. Pasko pa natin iyon napanood. Tanda ko pa dahil ga-gradweyt na ako niyan sa high school.”

“Salamat, anak. Limang taon na pala ang nakararaan.” Ani Trining.

Sumagot si Tino. “Naitanong ko lang dahil di ko pa iyon napanood. Nais kong malaman kung anu-anong eksena ang naroon. Dineklara ba siyang pangulo sa palabas?”

Si Trining, “Ang mas mabuti yata’y panoorin mo rin iyon upang masagot ang iba mong katanungan. Hindi ko na tanda ang mga detalye.”

“Sige, maraming salamat.”  Ani Tino.

Sumabat si Tano, “Ang mabuti pa yata’y mag-arkila tayo ng VHS o Betamax niyan upang sabay-sabay nating mapanood.”

“Hindi na uso ang VHS at Betamax ngayon, Tano.” Sabi ni Tino. “Baka sa Youtube, meron. Sige, panoorin natin, subalit sa ngayon, mas interesado akong malaman kung ano nang nangyari sa mga kampanya upang kilalaning unang pangulo ng bansa si Gat Andres Bonifacio. May panukalang batas na kaya sa Kongreso at Senado? Alamin pa natin.”

Sa gayon nagtapos ang kanilang huntahan.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Nobyembre 16-30, 2019, pahina 18-19.

Linggo, Nobyembre 24, 2019

Environmental Planning Day of the Philippines tuwing Nobyembre 8, imbes Yolanda, ibang bansa ang pinagbatayan

PROKLAMASYON BLG. 847 (nilagdaan Nobyembre 15, 2019)
DEKLARASYON NG NOBYEMBRE 8 BILANG
“ENVIRONMENTAL PLANNING DAY OF THE PHILIPPINES”

Opisyal na idineklara ng pamahalaan ang Proklamasyon 847 na ang Nobyembre 8 ay "Environmental Planning Day of the Philippines". 

Subalit bakit Nobyembre 8? Ayon sa batas, ito’y isinabay nila sa "World Town Planning Day”, subalit mas maganda sana, mula sa sariling karanasan ng bansa ang dahilan ng kanilang pagsasabatas nito. Dahil ang petsang ito’y paalala sa atin sa naganap na bagyong Yolanda noong Nobyembre 8, 2013 kung saan mahigir animnalibong katao ang sinasabing namatay sa Tacloban at mga karatig-pook. Di ba’t dapat talagang may “environmental planning” bilang paghahanda sa anumang kalamidad na mangyari, tulad ng lindol, baha, bagyo, at iba pa. Bakit hindi naisip ng mga mambabatas na sa naganap na Yolanda ang dahilan ng petsang Nobyembre 8? Wala ba silang malay sa ating kasaysayan? O wala silang pakialam? Dapat may pagpaplano talaga sa pangkapaligiran upang maiwasan ang ganitong nasabing trahedya. Sumapit man ang kaparehong lakas ng Yolanda o mas matindi pa, may kahandaan ang bansa upang di gayon karami ang mamatay.

‎Layunin ng nasabing batas na kilalanin ang mahalagang papel ng mga environmental planner sa paghubog ng ligtas, maayos, at napapanatiling komunidad. Itinataguyod din nito ang kamalayan ng publiko sa kahalagahan ng pagpaplano sa kapaligiran upang maiwasan ang mga sakuna at mapabuti ang pamumuhay sa bansa. ‎Ilan sa nilalaman nito ay isinalin natin sa wikang Filipino upang mabasa ng ating mga kapatid na maralita:

SAPAGKAT, ginagarantiyahan ng Artikulo II, Seksyon 16 ng Konstitusyon ang karapatan ng mga tao sa isang balanse at malusog na ekolohiya alinsunod sa ritmo at pagkakaisa ng kalikasan;

SAPAGKAT, ang Artikulo XIII, Seksyon 9 ng Konstitusyon ay nag-uutos na ang Estado, sa pamamagitan ng batas at para sa kabutihang panlahat, ay dapat magsagawa, sa pakikipagtulungan sa sektor ng publiko, ng isang patuloy na programa ng reporma sa lupang urbano at pabahay, na magbibigay ng abot-kayang disenteng pabahay at mga pangunahing serbisyo sa mga mamamayang kapus-palad at walang tirahan sa mga sentrong urbano at mga lugar ng resettlement;

SAPAGKAT, kinikilala ng Republic Act No. 10587 o ang "Environmental Planning Act of 2013," ang kahalagahan ng pagpaplanong pangkapaligiran sa pagbuo ng bansa at pag-unlad ng ekonomiya;

SAPAGKAT, ang Nobyembre 8 ay ipinagdiriwang sa buong mundo bilang "World Town Planning Day," upang isulong ang kamalayan ng publiko at propesyonal sa lokal at internasyonal na pagpaplano, at upang mapataas ang kamalayan sa mga epekto sa kapaligiran na nagreresulta mula sa pag-unlad ng mga lungsod at teritoryo…

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Nobyembre 16-30, 2019, pahina 2.

Linggo, Oktubre 27, 2019

Ang awiting ANAK NG MAHIRAP ni Ka Freddie Aguilar

Ang awiting ANAK NG MAHIRAP ni Ka Freddie Aguilar
Sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Maganda ang mensahe ng awiting Anak ng Mahirap ni Ka Freddie Aguilar. 

Masarap pakinggan at pagnilayan ang mensaheng nakapaloob dito. Halina't tunghayan natin ang liriko nito:

Ako'y anak ng mahirap
Lumaking salat sa yaman
Maagang nawala si ama
Ang ina ko nama'y mahina na

Kami'y hinamak ng lubusan
Inaapi't tinatawanan
Kami'y itinuring na basahan
Sila ba'y makatwiran

Ako'y naglakbay na mag-isa
Upang aking malimutan
Mga kaapihang dinanas
Ihahanap ng kalunasan

Kami'y hinamak ng lubusan
Inaapi't tinatawanan
Kami'y itinuring na basahan
Sila ba'y makatwiran

Ako'y anak ng mahirap
Ngunit hindi ako nahihiya
Pagka't ako'y mayroon pang dangal
Di katulad mong mang-aapi

Inilarawan ni Ka Freddie ang buhay ng isang anak ng mahirap na naramdaman ang pang-aapi at pagmamaliit sa kanya, o marahil pa'y sa buong pamilya. 

Itinuring silang basahan ng mga trapo't mayayaman. Siya'y tinatawanan, nilalait, at animo'y pinandidirihan na tulad ng mga maysakit na ketong. Isang gulpe de gulat ang binanggit niya sa huling saknong. Bagamat siya'y anak mahirap, hindi siya nahihiya. Bakit? Dahil mayroon pa siyang dangal, na di tulad ng mga mang-aapi, na masahol pa sa hayop ang pag-uugali.

Kaya mahalaga ang isinulat noon ni Gat Emilio Jacinto sa Kartilya ng Katipunan at sa kanyang Liwanag at Dilim. Mahalaga ang pagpapakatao at pakikipagkapwa. Lalo na sa pakikibaka para sa pabahay, makatarungan at makataong lipunan. Mahalaga ang pakikitungo natin sa ating kapwa, sila man ay pulubi, dukha, basahan o trapo. 

Ating basahin ang sinabi ni Gat Emilio Jacinto sa kanyang Liwanag at Dilim:

Ang ningning ay maraya.

Ating hanapin ang liwanag, tayo’y huwag mabighani sa ningning. Sa katunayan ng masamang naugalian: Nagdaraan ang isang karwaheng maningning na hinihila ng kabayong matulin. Tayo’y magpupugay at ang isasaloob ay mahal na tao ang nakalulan. Datapwa't marahil naman ay isang magnanakaw; marahil sa ilalim ng kanyang ipinatatanghal na kamahalan at mga hiyas na tinataglay ay natatago ang isang pusong sukaban.

Nagdaraan ang isang maralita na nagkakanghihirap sa pinapasan? Tayo’y mapapangiti at isasaloob: Saan kaya ninakaw? Datapwa’t maliwanag nating nakikita sa pawis ng kanyang noo at sa hapo ng kanyang katawan na siya’y nabubuhay sa sipag at kapagalang tunay.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Oktubre 16-31, 2019, p.16.

Huwebes, Oktubre 24, 2019

Kwento - Itayo ang isang Kagawaran ng Kultura


ITAYO ANG ISANG KAGAWARAN NG KULTURA
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Narinig ko sa karinderya ni Aling Ingrid ang usapan ng ilan nating kababayang kasapi ng isang samahang maralita. Pinag-uusapan nilang dapat may maitayo nang Kagawaran ng Kultura o Department of Culture.

Sabi ni Mang Igme, “Dapat talagang maprotektahan ang ating kalinangan o kultura ng ating lahi. Halimbawa, paano poprotektahan ang mga mahahalagang artifact o artepakto na nawala, nasira o naalis nang kinubkob ang Marawi noong 2017? Ang artifact nga, sa wikang Cebuano, ay karaang butang.”

Agad nagtanong si Aling Ingrid, “Anong ibig mong sabihin?”

Tumugon si Igme, “Sa ngayon kasi ay hindi department level ang kultura sa gobyerno kundi nasa antas komisyon pa lamang. Halimbawa, gagawa ang DPWH ng daan tagos sa bundok upang mapadali ang biyahe, subalit tatamaan naman ang mga hanging coffin sa Sagada. Aba, kung may sekretaryo sa kultura, agad niyang sasabihing huwag ituloy ang balak o kaya’y ilihis ang daraanan dahil may masasagasaan silang mahahalagang artepakto sa ating kultura na baka mawasak.”

Sumabat si Mang Inggo, “Noong panahon namin, noong 80s, may Department of Education, Culture and Sports o DECS na naging DepEd o Department of Education na ngayon. Nawala ang culture and sports. ‘Yung sports yata ay napunta na sa National Sports Commission o Philippine Olympic Committee, ewan ko. Tingin ko lang, ha? ‘Yung culture ay nasa National Commission for Culture and the Arts o NCCA. Tulad ng Komisyon sa Wikang Filipino, nasa antas komisyon lang din ang NCCA, at hindi pa department level.”

“Siyang tunay, mga kasama,” tugon ni Mang Igme, “Mahalagang maitatag ang isang Kagawaran ng Kultura sa ating bansa upang pagsama-samahin ang mga pira-pirasong ahensya ng kultura, may sekretaryo o nasa antas gabinete na magtitiyak na mapangalagaan ang mga katutubong tradisyon at pamana, at mapalakas ang ekonomiya, ngunit hindi masisira ng turismo, at hindi mapagsasamantalahan ang ating mga katutubong minorya. Iyan ang naiisip ko, ha?”

“Maganda ang iniisip mo,” sabi ni Aling Isay, “Subalit karaniwang tao lang tayo dito sa komunidad. Paano magiging batas iyang sinasabi mo. Dapat yata’y gumawa ng petisyon ang mamamayan upang matupad ang ganyang pangarap. Magpapirma tayo upang maisakatuparan ang pagtatatag ng isang Kagawaran ng Kultura sa ating bansa.”

“Sige, gagawin ko  ang petisyon mamayang gabi, at bukas sa pulong natin ay tingnan n’yo kung ayos na.” Ani Igme.

Kinabukasan, sa pulong ng kanilang samahang magkakapitbahay.

“Ito na ang nagawa kong petisyon,” sabi ni Igme, “pakibasa.”

PETISYON SA PAGTATATAG NG KAGAWARAN NG KULTURA SA ATING BANSA

SAPAGKAT wala pa sa antas-gabinete sa Pamahalaan ng Pilipinas ang mga ahensyang may kinalaman sa kultura;

SAPAGKAT panahon na upang pag-isahin sa iisang kagawaran ang iba't ibang ahensya ng kultura, tulad ng National Commission for Culture and the Arts, Cultural Center of the Philippines, National Museum of the Philippines, at National Archives of the Philippines;

SAPAGKAT mahalagang napapangalagaan ng kasalukuyan at ng mga susunod pang henerasyon ang ating mga makasaysayang lugar at pamana, at hindi napagsasamantalahan ang ating mga katutubo;

SAPAGKAT mahalaga ang pagkakaisa sa ginta ng pagkakaiba, pinagbubuti ang pagkamamamayan at pambansang identidad, kinikilala at iniingatan ang kultura tungo sa pambansang pag-unlad.

KAYA, kaming mga nakalagda rito ay humihiling na gumawa ng batas upang maitatag ang isang Kagawaran ng Kultura ng Pilipinas.

“Aba’y maayos na ang pagkakagawa mo, Igme. Ayos na ako riyan. Magpatawag ka na ng pulong sa ating samahan, at imbitahan na natin sina Kongresman at mga Konsehal upang lumagda at mai-file na rin sa ating Kongreso at Senado ang nilalaman niyan.” Sabi ni Aling Isay.

“Hilingin muna nating muli tayong gagamit ng barangay hall sa susunod na Sabado, ikalawa ng hapon. Magpapatawag tayo ng pulong ng samahan upang mapagtibay ito, at imbitahan na rin natin ang mga kapitbahay at mga ka-barangay upang mapag-usapan ito, at nang masimulan na natin ang pagpapalagda.”

“Okay. Isasama ko pati sina kumare sa pulong.” Ani Aling Ingrid.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Oktubre 16-31, 2019, pahina 18-19.

Lunes, Oktubre 14, 2019

Kwento - Sampung daliri, sampung tao, sampung saging na saba


SAMPUNG DALIRI, SAMPUNG TAO, SAMPUNG SAGING NA SABA
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Katatapos lang ng paggunita sa ikasampung anibersaryo ng Ondoy at napag-usapan din ang isang bayaning nagbuwis ng buhay para iligtas ang nasa dalawampung katao sa kasagsagan ng Ondoy. Isang pangalang di malilimot si Muelmar Magallanes, isang construction worker na taga-Barangay Bagong Silangan sa Lungsod Quezon.

Kinabukasan, mayroong pag-aaral hinggil sa paksang ARAK o Aralin sa Kahirapan sa tanggapan ng KPML o Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod. Napag-usapan ang pag-aalay ng buhay ni Muelmar upang magligtas ng kapwa niya kababayan.

“Dahil pinag-uusapan natin ay hinggil sa kahirapan, at kahapon ang ikasampung anibersaryo ng Ondoy,” pagsisimula ni Mulong, “bakit ba tayo naghihirap, at bakit ang isang mahirap tulad ni Muelmar, kahit nagsisikap tayo, ay nananatiling mahirap? Pansinin natin ang salitang sampu. Ikasampung anibersaryo ng Ondoy, sampu tayo ngayon dito, may sampu tayong daliri, at may dalang sampung saging na saba si Aling Isay. Ano kaya kung kunin ko ang siyam na saging na saba at paghatian ninyong siyam ang isang saba? Makatarungan ba iyon?”

Sumagot si Igme, “Aba’y kasuwapangan na iyan. Hindi parehas ang hatian! Maling-mali ang ganyang palakad.”

“Paano kung apat lang ang kunin ko, at paghatian ninyong siyam ang anim na saba? E, di may tig-dalawang katlo kayo o 2/3 bawat saging. Aba, mabubusog na kayo niyan.” Tanong muli ni Mulong.

Si Ingrid naman ang sumagot, “Mali pa rin iyan dahil hindi pantay ang hatian. Nilalamangan mo na kami.”

“Paano kung ako ang bumili ng sampung saba at nagbayad ng buo kay Aling Isay, at apat lang ang kinuha ko, ibinigay ko sa inyo ang anim upang paghatian ninyo?”

Medyo napaisip ang mga lumahok sa pagsasanay.

“Ayos na rin iyan, ikaw naman ang bumili.” Ani Inggo.

“Ganyan din sa lipunan,” pagpapatuloy ni Mulong, “halimbawa na lang sa lipunang pyudal. Kung sino ang may-ari ng lupa, sa kanya napupunta ang mas malaking bahagi habang ang mga magsasakang nagsikap maglinang ng lupa, mag-araro, magtanim, magdilig, at mag-ani ay siyang kaunti ang nakukuha. Usapan pa nila’y 70-30 ang hatian.”

“Dahil inaaral natin ang ating kalagayan,” sabi ni Igme, “dapat suriin din natin ang di pagkakapantay sa lipunan. Tama ba? Ibig sabihin, dahil sa pribadong pag-aari, kahit ano ang gustong gawin ng may-ari, wala tayong magagawa. Subalit kung walang sinumang nag-aari ng lupa, gaya noong unang panahon, hindi kakain ang sinumang hindi kumakayod.”

“Tama ka, Igme,” ani Mulong. Tulad din ng sampung saging na saba na hahatiin sa ating sampu. Dapat tayo ay may tig-isang saging. Kaya walang lamangan. Ngunit sa umiiral na sistema ng lipunan ngayon, aba’y pulos lamangan. Palibhasa’y sila ang may-ari ng pabrika ay maaari na nilang isahan tayong mga manggagawa.”

“Ibig sabihin pala,” ani Ingrid, “kahit sampu tayo ngunit dahil isa ang bumili para sa atin, maaari niyang kunin ang lima at hatiin ng siyam ang lima pa. Kaya mahirap talagang maging mahirap. Trato sa iyo ay hindi kapwa. Parang pulubing walang karapatang pumili ng iaabot sa kanya.”

“Mabuti’t inyong nauunawaan kung gaano talaga kalupit ang umiiral na sistema. Kaya nga pag may rali o anumang pagkilos tayo, isinisigaw natin ay ‘Baguhin ang sistema’ o kaya’y ‘Wakasan ang bulok na sistema’ dahil nga sa ganyang abuso sa ating mga karapatan. At ano naman ang ipapalit natin sa bulok na sistema? Dapat isang sistemang pantay ang karapatan ng lahat, at kakain yaong mga manggagawang lumilikha ng ekonomya ng bansa, at nagpapakain sa buong lipunan, gaya ng mga magsasaka. Dapat walang hari, walang reyna, walang monarkiya, walang asendero, walang kapitalista, upang lahat ng tao ay makinabang sa kanilang pinagpaguran. Hindi kakain ang uupo-upo lang at kukuya-kuyakoy lang habang kayod-kalabaw ang mga nagdaralita.”

Sumagot si Isay, “Nauunawaan na namin ang kahalagahan ng pantay na hatian sa lipunan. Dapat nga talagang pairalin ang ganyan. Maraming salamat sa ganitong mga pag-aaral na sana’y marami pang makaalam.”

“Maraming salamat din sa inyong lahat sa pagdalo.” Ani Mulong.

Umuwi silang may kislap na pag-asa sa kanilang mga mata.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Oktubre 1-15, 2019, pahina 18-19.

Linggo, Setyembre 29, 2019

Kwento - Sa ikasampung anibersaryo ng bagyong Ondoy


SA IKASAMPUNG ANIBERSARYO NG BAGYONG ONDOY
Maikling kwento ni Gregorio V. Bituin Jr.

Natagpuan ko ang aking sariling nakatayo sa harap ng isang dating opisinang tinirahan ko rin ng ilang taon. Tanda ko pa, doon nalunod ang napakarami kong gamit, tulad ng mga papel, kwaderno ng mga tula, mga nabili kong libro, mga nagawa kong aklat, at sangkaterbang damit. 

Setyembre 26, 2009, sa loob ng anim na oras ay umulan ng malakas. Nagkataong wala ako sa opisina ng Bukluran ng Mangggawang Pilipino (BMP) sa K7 St., kundi naroon ako sa tanggapan ng Partido Lakas ng Masa (PLM) sa Matatag St. Doon sa PLM ay dama namin ang malakas na ulan subalit hindi naman nagbaha sa labas. Subalit sa K7, mababa pala ang lugar na iyon na parang batya, doon ay hanggang tuhod ang baha. Nagkalat ang aking mga gamit, basang-basa. Wala akong naisalba dahil wala nga ako roon. Kung naroon ako’y baka may naisalba pa ako, lalo na ang mga libro ko at damit, at naiakyat iyon sa ikalawang palapag ng inuupahang opisina.

Mabuti na lang din at wala ako roon, kundi ay baka nabasa rin ang kakukuha ko lang na pasaporte. Pagkat dalawang araw matapos iyon, Setyembre 28, 2009, ay kasama ako ng grupong ClimeXchange papunta sa bansang Thailand bilang kinatawan ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) sa pulong ng Asian People's Solidarity for Climate Justice, na itinayo bilang parallel na aktibidad sa United Nations climate talk na kasabay na nagaganap sa Bangkok. 

Giniba na ang apartment ng opisinang iyon kung saan ako nakatayo. Isang alaala na lamang ang mga iyon. Isang dekada na pala ang nagdaan. Ngayon, sampung taon makaraan ang bagyong Ondoy, na ang sinasabi’y isang buwan ng pag-ulan ay naganap lamang sa loob ng anim na oras, nasaan na ba tayo ngayon? Anong mga aral kaya ang ating natutunan o  nakuha sa insidenteng iyon?

Sa isang talakayan kasama ang grupo ng Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ), napag-usapan namin ang Ondoy, pati na ang iba pang nagdaang matinding bagyo sa bansa, tulad ng Yolanda. Dapat daw pagbayaran ng Annex 1 countries ang kanilang ginawang kapinsalaan sa mga bansa sa Global South, tulad ng Pilipinas. Tanong ng isa sa mga tagapagpadaloy ng talakayan: “Ano ang inyong pagtingin o pag-unawa sa ating tinalakay kanina?” Agad akong nagtaas ng kamay.

Agad akong tumayo, “Sino bang dapat sisihin ng mamamayan kung ang kalikasan na’y masirang tuluyan? Ang mga pabrika nga ng kapitalista ay panay na usok ang ibinubuga. Fossil fuel at coal power plant ang pinaaandar nila. Panay luho lang ang mga elitista.”

Nagtaas din ng kamay si Igme, “Maganda ang iyong tinuran, Gorio. Tila ang burgesya'y walang pakialam, mga elitista'y walang pakiramdam kahit masira man itong kalikasan.”

Patango-tango lang si Isay, na siyang tagapagpadaloy ng talakayan.

Nagsalita si Ka Ruth, “May apat na hakbang na dapat isagawa ang ating pamahalaan: adaptasyon (pag-aangkop sa sitwasyon), mitigasyon (pagbabawas ng dahilan ng pag-iinit), technology transfer (pamamahagi ng kaalaman sa teknolohiya mula sa isang bansa o organisasyon sa iba pa) at pinansya (kailangang pondohan ang mga hakbanging ito).“

“Tama ka,” Sabi ko kay Ka Ruth. “Subalit wala pa riyan kung paano natin mapapanagot ang mga Annex 1 countries na mga bansang matindi kung magbuga ng mga usok, tulad ng fossil fuel at coal plants.”

“Iyan ang dapat nating pag-usapan kaya naghahanda rin tayo sa isang kilos-protesta upang iparinig ang ating hinaing.” Ani Gerry. “Kung kinakailangan ay masampahan ng kaso ang mga pabrika, tulad ng Shell, o bansa pangunahin ang US, kaya patuloy ang pag-iinit ng mundo at iba pa. Subalit sa ngayon, tutukan muna natin ang pagtalakay ng isyung klima sa inyong mga komunidad at organisasyon.”

“Sang-ayon ako. Magtalakay muna kami sa aming samahan upang mas maunawaan pa iyan ng ating mga kasapian.” Sabi ko sa kapulungan.

“Maaari ba tayong mag-iskedyul kung kailan kayo magtatalakay sa inyong samahan, at baka makatulong kami,” sabi ni Isay.

“Sige po, Mam Isay. Maaari kami sa susunod na Sabado.” Sabi ko.

Sumagot si Igme, “Kami naman ay sa araw ng Linggo.”

“Teka, ilista ko lang,” ani Isay.

Natapos ang talakayang may babaunin silang pag-asa.

* Unang nalathala sa pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Setyembre 16-30, 2019, pahina 18-19.

Huwebes, Setyembre 26, 2019

Ang talumpati ni Greta Thunberg sa Kongreso ng Amerika

ANG TALUMPATI NI GRETA THUNBERG
SA KONGRESO NG AMERIKA
Setyembre 18, 2019
Malayang salin ni Greg Bituin Jr.

Ang pangalan ko ay Greta Thunberg. Ako'y labing-anim na taong gulang at mula sa Sweden. Nagpapasalamat ako't kasama ko kayo rito sa Amerika. Isang bansang para sa maraming tao'y bansa ng mga pangarap.

Mayroon din akong pangarap: na magagap ng mga pamahalaan, partido pulitikal at korporasyon ang pangangailangan ng agarang pagkilos hinggil sa krisis sa klima at ekolohiya at magsama-sama sa kabila ng kanilang pagkakaiba - tulad ng gagawin mo sa isang kagipitan - at gawin ang mga kinakailangang hakbang upang mapangalagaan ang mga kondisyon para sa buhay na may dignidad para sa lahat ng tao sa daigdig.

Nang sa gayon - kaming milyun-milyong nag-aaklas na kabataan mula sa paaralan - ay makabalik na sa paaralan.

May pangarap akong ang mga nasa kapangyarihan, pati na rin ang midya, ay simulang tratuhin ang krisis na ito tulad ng umiiral na emerhensiyang ito. Upang makauwi na ako sa aking kapatid na babae at mga alaga kong aso. 

Sa katunayan, marami akong pangarap. Subalit ito ang taon 2019. Hindi ito ang panahon at lugar para sa mga pangarap. Ngayon ang panahon ng paggising. Ito ang sandali ng kasaysayan kung saan dapat tayong lahat ay gising.

At oo, kailangan natin ng mga pangarap, hindi tayo mabubuhay ng walang pangarap. Subalit may panahon at lugar para sa lahat ng bagay. At hindi dapat pigilan ng mga pangarap ang pagsasabi tulad ng ganoon.

At gayunpaman, kahit saan ako pumunta ay parang napapaligiran ako ng mga alamat. Ang mga namumuno sa negosyo, mga halal na opisyal sa iba't ibang saray ng pulitika na nagbigay ng kanilang oras sa paglikha at pagtalakay ng mga kwentong pampatulog na nagpapaginhawa sa atin, na tayo'y babalik sa pagtulog.

Ito'y mga kwentong "pampabuti ng pakiramdam" tungkol sa kung paano natin aayusin ang lahat ng gusot. Gaano kaganda ang lahat ng bagay kung "malulutas" ang lahat. Ngunit ang problemang kinakaharap natin ay hindi ang kakulangan natin ng kakayahang mangarap, o isipin ang isang mas mahusay na mundo. Ang problema ngayon ay kailangan nating gumising. Panahon na upang harapin ang reyalidad, ang mga katotohanan, ang siyensya.

At ang pinag-uusapan ng siyensya ay di lamang ang "mga dakilang pagkakataon upang lumikha ng lipunang ninanais natin lagi". Tinatalakay nito ang hindi sinasabing pagdurusa ng tao, na lalala pa ng lalala habang naaantala tayo sa pagkilos - maliban kung kikilos na tayo ngayon. At oo, kasama sa isang sustenableng nagbabagong mundo ang maraming bagong benepisyo. Ngunit kailangan ninyong maunawaan. Hindi ito pagkakataon upang lumikha ng mga bagong luntiang trabaho, bagong mga negosyo o paglago ng luntiang ekonomiya. Higit sa lahat ito'y emerhensiya, at hindi lang ito tulad ng ibang emerhensiya. Ito ang pinakamalaking krisis na naranasan ng sangkatauhan.

At kailangan nating tratuhin ito nang naaayon upang maunawaan at magagap ng mga tao ang pangangailangan ng agarang aksyon. Dahil hindi mo malulutas ang isang krisis kung hindi mo ito tatratuhing isang krisis. Tigilan ang pagsasabi sa mga tao na ang lahat ay magiging maayos kung sa katunayan, tulad ng nakikita ngayon, hindi ito magiging maayos. Hindi ito isang bagay na maaari mong ibalot at ibenta o "i-like" sa social media.

Itigil ang pagpapanggap na ikaw, ang ideya mo sa negosyo, ang iyong partidong pampulitika o plano ang makakalutas sa lahat. Dapat mapagtanto nating wala pa tayo ng lahat ng mga solusyon. Malayo pa iyon. Maliban kung ang mga solusyong iyon ay nangangahulugang tumitigil lang tayo sa paggawa ng ilang mga bagay.

Hindi maituturing na pag-unlad ang pagbabago ng isang mapaminsalang mapagkukunan ng enerhiya para sa isang bagay na hindi gaanong mapaminsala. Ang pagdadala ng ating mga emisyon sa ibang bansa ay di nakakabawas ng ating emisyon. Hindi makakatulong sa atin ang malikhaing pagpapaliwanag. Sa katunayan, ito ang mismong puso ng problema.

Maaaring narinig na ng ilan sa inyo na mayroon na lang tayong labingdalawang taon mula noong Enero 1, 2018 upang putulin sa kalahati ang emisyon natin ng carbon dioxide. Ngunit sa palagay ko, iilan lang sa inyo ang narinig na mayroong limampung bahagdan (o singkwenta porsyento) na tsansa na manatiling mababa pa sa 1.5 degri Celsius ng pandaigdigang pagtaas ng temperatura sa ibabaw ng antas ng bago pa ang panahong industriyal. Limampung bahagdang pagkakataon (o singkwenta porsyentong tsansa).

At sa  kasalukuyang, pinakamahusay na magagamit na siyentipinong kalkulasyon, di kasama ang mga di kahanay na kritikal na dako pati na rin ang karamihan sa mga hindi inaasahang lundo ng pagbalik (feedback loop) tulad ng napakalakas na methane gas na tumakas mula sa mabilis na nalulusaw na arctic permafrost. O nakakandado na sa nakatagong pag-init ng nakakalasong polusyon ng hangin. O ang aspeto ng ekwidad; hustisya sa klima.

Kaya tiyak na di sapat ang isang 50 porsyentong tsansa - isang istatistikong kalansing ng barya – ay tiyak na di pa sapat. Imposible iyon upang moral na ipagtanggol. Mayroon bang sinuman sa inyong sasakay ng eroplano kung alam ninyong mayroon itong higit sa 50 porsyentong tsansa ng pagbagsak? Higit pa sa punto: pasasakayin ba ninyo ang inyong mga anak sa paglipad niyon?

At bakit napakahalagang manatili sa ibaba ng limitasyong 1.5 degri? Sapagkat iyon ang panawagan ng nagkakaisang siyensya, upang maiwasang masira ang klima, upang manatiling malinaw ang pagtatakda ng isang hindi maibabalik na tanikala ng reaksyong lampas sa kontrol ng tao. Kahit na sa isang degri ng pag-init ay nakikita natin ang hindi katanggap-tanggap na pagkawala ng buhay at kabuhayan.

Kaya saan tayo magsisimula? Iminumungkahi kong simulan nating tingnan ang kabanata 2, sa pahina 108 ng ulat ng IPCC na lumabas noong nakaraang taon. Sinasabi doon na kung mayroon tayong 67 porsyentong tsansa na malimitahan ang daigdigang pagtaas ng temperatura sa ibaba ng 1.5 degri Celsius, mayroon tayo sa 1 Enero 2018, ng aabot sa 420 Gtonnes ng CO2 na naiwan upang ibuga ang badyet na carbon dioxide. At syempre mas mababa na ngayon ang numerong iyon. Habang nagbubuga tayo ng halos 42 Gtonnes ng CO2 bawat taon, kung isasama mo ang paggamit ng lupa.

Sa mga antas ng kasalukuyang emisyon, nawala na ang natitirang badyet sa loob ng mas mababa sa walo at kalahating taon. Hindi ko opinyon ang mga numerong iyon. Hindi rin ito opinyon o pananaw sa pulitika ng sinuman. Ito ang kasalukuyang pinakamahusay na naabot ng siyensiya. Bagaman sinasabi ng mga siyentipiko na napaka-moderato ng pigurang ito, ito ang katanggap-tanggap sa lahat ng mga bansa sa pamamagitan ng IPCC.

At mangyaring tandaan na ang mga pigurang ito'y pandaigdigan at samakatuwid ay walang sinasabi sa aspeto ng ekwidad, na malinaw na nakasaad sa buong Kasunduan ng Paris, na talagang kinakailangan upang gumana ito sa isang pandaigdigang sukatan. Nangangahulugan itong kailangang gawin ng mga mayayamang bansa ang kanilang patas na bahagi at bumaba ng mas mabilis ang emisyon sa zero, upang maaaring mapataas ng mga tao sa mas mahirap na mga bansa ang kanilang pamantayan ng pamumuhay, sa pamamagitan ng pagtatayo ng ilang mga imprastraktura na itinayo na natin. Tulad ng mga kalsada, ospital, paaralan, malinis na inuming tubig at kuryente.

Ang USA ang pinakamalaking carbon polluter o tagapagdumi ng karbon sa kasaysayan. Ito rin ang numero unong tagagawa ng langis ng mundo. At gayundin naman, ikaw din ang nag-iisang bansa sa mundo na nagbigay hudyat ng iyong malakas na balak na iwanan ang Kasunduan sa Paris. Dahil sa sinasabing "ito'y isang masamang pakikitungo para sa Amerika".

Apatnaraan at dalawampung Gt ng CO2 ang naiwan upang ibuga noong Enero 1, 2018 upang magkaroon ng isang 67 porsyentong tsansang manatili sa ibaba ng 1.5 degri ng pagtaas ng temperatura sa mundo. Ngayon ang pigurang iyon ay nasa mas mababa sa 360 Gt.

Nakaliligalig ang mga numerong ito. Subalit karapatan ng mga taong makaalam. At ang karamihan sa atin ay walang ideya na umiiral ang mga numerong ito. Sa katunayan kahit na ang mga mamamahayag na nakausap ko'y tila di rin alam na umiral ang mga iyon. Di pa natin nababanggit ang mga pulitiko. At tila mukhang tingin nila na ang kanilang pampulitikang plano ang makakalutas sa buong krisis.

Subalit paano ba natin malulutas ang problemang di natin lubusang nauunawaan? Paano ba natin maiiwanan ang buong larawan at ang kasalukuyang naririyang siyensya?

Naniniwala akong may malaking panganib na gawin ito. At gaano man kapulitikal ang paglalarawan sa krisis na ito, huwag nating hayaang magpatuloy ito bilang partisanong pulitikal na usapin. Ang krisis ekolohikal at klima ay lampas pa sa pulitikang pampartido. At ang pangunahing kaaway natin ngayon ay hindi ang ating mga kalaban sa politika. Ang pangunahing kaaway natin ngayon ay pisika. At hindi tayo "nakikipagkasundo" sa pisika.

Marami ang nagsasabing imposibleng magawa ang pagsasakripisyo ng marami para sa kaligtasan ng bisospero (o kabuuan ng ekosistema) at tiyakin ang kalagayan ng pamumuhay para sa hinaharap at kasalukuyang henerasyon.

Marami na ngang nagawang dakilang sakripisyo ang mga Amerikano upang malagpasan ang mga teribleng panganib noon.

Isipin ninyo ang matatapang na kawal na sumugod sa dalampasigan sa unang salpukan sa Omaha Beach noong D Day. Isipin ninyo si Martin Luther King at ang 600 iba pang mga pinuno ng karapatang sibil na itinaya ang lahat upang magmartsa mula Selma hanggang Montgomery. Isipin ninyo si Pangulong John F. Kennedy na inihayag noong 1962 na ang Amerika ay "pipiliin pang magtungo sa buwan sa dekadang ito at gawin ang iba pang mga bagay, hindi dahil iyon ay madali, ngunit dahil iyon ay mahirap..."

Marahil nga ay imposible. Ngunit sa pagtingin sa mga numerong iyon - ang pagtingin sa kasalukuyang pinakamahusay na siyensya na nilagdaan ng bawat bansa - sa palagay ko'y iyon ang kinakalaban natin.

Subalit di mo dapat aksayahin ang buong panahon mo sa pangangarap, o tingnan ito bilang ilang laban sa politika na dapat pagtagumpayan.

At hindi mo dapat isugal ang kinabukasan iyong mga anak sa isang kalansing ng barya.

Sa halip, dapat kayong makiisa sa siyensya.

Dapat kayong kumilos.

Dapat ninyong gawin ang imposible.

Dahil ang pagsuko ay di kailanman kasama sa pagpipilian.



https://www.independent.co.uk/voices/greta-thunberg-congress-speech-climate-change-crisis-dream-a9112151.html

Greta Thunberg speech in the US Congress
September 18, 2019

My name is Greta Thunberg. I am 16 years old and I’m from Sweden. I am grateful for being with you here in the USA. A nation that, to many people, is the country of dreams.

I also have a dream: that governments, political parties and corporations grasp the urgency of the climate and ecological crisis and come together despite their differences – as you would in an emergency – and take the measures required to safeguard the conditions for a dignified life for everybody on earth.

Because then – we millions of school striking youth – could go back to school.

I have a dream that the people in power, as well as the media, start treating this crisis like the existential emergency it is. So that I could go home to my sister and my dogs. Because I miss them.

In fact I have many dreams. But this is the year 2019. This is not the time and place for dreams. This is the time to wake up. This is the moment in history when we need to be wide awake.

And yes, we need dreams, we can not live without dreams. But there’s a time and place for everything. And dreams can not stand in the way of telling it like it is.

And yet, wherever I go I seem to be surrounded by fairy tales. Business leaders, elected officials all across the political spectrum spending their time making up and telling bedtime stories that soothe us, that make us go back to sleep.

These are “feel-good” stories about how we are going to fix everything. How wonderful everything is going to be when we have “solved” everything. But the problem we are facing is not that we lack the ability to dream, or to imagine a better world. The problem now is that we need to wake up. It’s time to face the reality, the facts, the science.

And the science doesn’t mainly speak of “great opportunities to create the society we always wanted”. It tells of unspoken human sufferings, which will get worse and worse the longer we delay action – unless we start to act now. And yes, of course a sustainable transformed world will include lots of new benefits. But you have to understand. This is not primarily an opportunity to create new green jobs, new businesses or green economic growth. This is above all an emergency, and not just any emergency. This is the biggest crisis humanity has ever faced.

And we need to treat it accordingly so that people can understand and grasp the urgency. Because you can not solve a crisis without treating it as one. Stop telling people that everything will be fine when in fact, as it looks now, it won’t be very fine. This is not something you can package and sell or ”like” on social media.

Stop pretending that you, your business idea, your political party or plan will solve everything. We must realise that we don’t have all the solutions yet. Far from it. Unless those solutions mean that we simply stop doing certain things.

Changing one disastrous energy source for a slightly less disastrous one is not progress. Exporting our emissions overseas is not reducing our emission. Creative accounting will not help us. In fact, it’s the very heart of the problem.

Some of you may have heard that we have 12 years as from 1 January 2018 to cut our emissions of carbon dioxide in half. But I guess that hardly any of you have heard that there is a 50 per cent chance of staying below a 1.5 degree Celsius of global temperature rise above pre-industrial levels. Fifty per cent chance.

And these current, best available scientific calculations do not include non linear tipping points as well as most unforeseen feedback loops like the extremely powerful methane gas escaping from rapidly thawing arctic permafrost. Or already locked in warming hidden by toxic air pollution. Or the aspect of equity; climate justice.

So a 50 per cent chance – a statistical flip of a coin – will most definitely not be enough. That would be impossible to morally defend. Would anyone of you step onto a plane if you knew it had more than a 50 per cent chance of crashing? More to the point: would you put your children on that flight?

And why is it so important to stay below the 1.5 degree limit? Because that is what the united science calls for, to avoid destabilising the climate, so that we stay clear of setting off an irreversible chain reaction beyond human control. Even at 1 degree of warming we are seeing an unacceptable loss of life and livelihoods.

So where do we begin? Well I would suggest that we start looking at chapter 2, on page 108 in the IPCC report that came out last year. Right there it says that if we are to have a 67 per cent chance of limiting the global temperature rise to below 1.5 degrees Celsius, we had, on 1 January 2018, about 420 Gtonnes of CO2 left to emit in that carbon dioxide budget. And of course that number is much lower today. As we emit about 42 Gtonnes of CO2 every year, if you include land use.

With today’s emissions levels, that remaining budget is gone within less than 8 and a half years. These numbers are not my opinions. They aren’t anyone’s opinions or political views. This is the current best available science. Though a great number of scientists suggest even these figures are too moderate, these are the ones that have been accepted by all nations through the IPCC.

And please note that these figures are global and therefore do not say anything about the aspect of equity, clearly stated throughout the Paris Agreement, which is absolutely necessary to make it work on a global scale. That means that richer countries need to do their fair share and get down to zero emissions much faster, so that people in poorer countries can heighten their standard of living, by building some of the infrastructure that we have already built. Such as roads, hospitals, schools, clean drinking water and electricity.

The USA is the biggest carbon polluter in history. It is also the world’s number one producer of oil. And yet, you are also the only nation in the world that has signalled your strong intention to leave the Paris Agreement. Because quote “it was a bad deal for the USA”.

Four-hundred and twenty Gt of CO2 left to emit on 1 January 2018 to have a 67 per cent chance of staying below a 1.5 degrees of global temperature rise. Now that figure is already down to less than 360 Gt.

These numbers are very uncomfortable. But people have the right to know. And the vast majority of us have no idea these numbers even exist. In fact not even the journalists that I meet seem to know that they even exist. Not to mention the politicians. And yet they all seem so certain that their political plan will solve the entire crisis.

But how can we solve a problem that we don’t even fully understand? How can we leave out the full picture and the current best available science?

I believe there is a huge danger in doing so. And no matter how political the background to this crisis may be, we must not allow this to continue to be a partisan political question. The climate and ecological crisis is beyond party politics. And our main enemy right now is not our political opponents. Our main enemy now is physics. And we can not make “deals” with physics.

Everybody says that making sacrifices for the survival of the biosphere – and to secure the living conditions for future and present generations – is an impossible thing to do.

Americans have indeed made great sacrifices to overcome terrible odds before.

Think of the brave soldiers that rushed ashore in that first wave on Omaha Beach on D Day. Think of Martin Luther King and the 600 other civil rights leaders who risked everything to march from Selma to Montgomery. Think of President John F. Kennedy announcing in 1962 that America would “choose to go to the moon in this decade and do the other things, not because they are easy, but because they are hard…”

Perhaps it is impossible. But looking at those numbers – looking at the current best available science signed by every nation – then I think that is precisely what we are up against.

But you must not spend all of your time dreaming, or see this as some political fight to win.

And you must not gamble your children’s future on the flip of a coin.

Instead, you must unite behind the science.

You must take action.

You must do the impossible.

Because giving up can never ever be an option.

Trapo at basahan

TRAPO AT BASAHAN bentador ng bayan ang trapo ang turing sa dukha'y basahan trapo'y nanloloko ng tao ayuda ang nasa isipan ano bang a...